De tempel van Artemis in Efeze
De kunst van griekenland en de rijkdom van Azië hadden samengezworen en een heilig en indrukwekkend gebouw doen verrijzen
De tempel van Artemis kreeg vanwege de schitterende architectuur en het indrukwekkende formaat een plaatsje tussen de zeven wereldwonderen. Het was een van de grootste tempels die de Grieken ooit hebben gebouwd. De tempel stond in de buurt van Efeze aan de westkust van het huidige Turkije. Zowel de tempel als de stad profiteerden van de pelgrims die in groten getale naar dit prachtige heiligdom kwamen, dat het hart vormde van de cultus rond een mysterieuze godin ('Diana van de Efeziërs'). Diana werd weliswaar gelijkgesteld met de Griekse godin Artemis, maar was in'wezen een oude Anatolische godheid.
De tempel van Artemis was ook een van de eerste tempels die geheel uit marmer werd opgetrokken. Hij werd aangelegd op de plek waar eerder heiligdommen hadden gestaan. De tempel werd gebouwd rond 550 v. Chr. met geld van Croesus, de legendarisch rijke koning van het aangrenzende koninkrijk Lydië. In 356 v. Chr. werd dit prachtige gebouwechter in brand gestoken door een pyromaan die zijn naam niet in de vergetelheid wilde laten raken. Binnen enkele jaren verrees er op dezelfde plek een nieuwe tempel, die veel op de oude leek. Deze nieuwe tempel wist tot aan de Romeinse tijd te overleven. De Romeinse schrijver Plinius roemde de afmetingen en de constructie.
Het daktimpaan had drie grote vensters, waarvan het middelste de gelovigen uit zicht bood op het altaar van Artemis, hun godin. Het altaargebouw zelf was een prachtig gebouw met een zuilenrij die voor de tempel stond. De oorspronkelijke tempel was ter hoogte van de bovenste trede 55 bij 110 m en werd aan drie kanten omgeven door een dubbele rij zuilen. Voor de ingang stond een diep, van zuilen voorzien portaal. Toen de tempel in de vierde eeuw v. Chr. werd herbouwd, werd de fundering en een deel van de bovenliggende constructie van de vroegere tempel gebruikt, maar het geheel kwam nu 2 m hoger te liggen. De verhoging werd omgeven door een trap. De voetstukken van de 36 zuilen rond de ingang werden versierd met reliëfs, wat voor Griekse tempels ongebruikelijk was. In de zuilen zelf werden 40 tot 48 ondiepe cannelures uitgehouwen. Boven de zuilen liep langs de gehele tempel een fries, en er waren waterspuwers met leeuwenkoppen. Het gebouw eiste het uiterste van de bouwers: de niet geschraagde bogen waren soms meer dan 6,5 m lang, en er waren blokken steen van wel 8,75 m langgebruikt.
Wetenswaardigheden:
Tempel van Croesus: (tempel D) ca. 550 v.Chr. 55 x 110 m (bij bovenste trede)
Klassieke tempel: (tempel E) ca. 325 v.Chr. 78,5 x 131 m
Niet-geschraagde boog 6,5 m
Lengte architraven: 8,75 m
Gewicht architraven: 40 ton
Hoogte zuilen: 20 m
Doorsnede zuilen: ca. 6,5 m
Reconstructie van de klassieke tempel van Artemis in Efeze, met voor de tempel het grote altaargebouw.
De bouw van de tempel
Dat het bouwen van de tempel een enorme onderneming was, blijkt wel uit het verhaal dat Chersiphron, de architect van de eerste tempel, overwoog om zelfmoord te plegen toen hij niet wisthoe hij de grote latei boven de ingang op zijn plaats moest krijgen. Rond 515 v. Chr. waren er bij de Grieken al kranen in gebruik, maar veel stukken steen van de tempel van Artemis waren hiervoor gewoon te groot. Het omhoog takelen van de stenen was niet het enige probleem: Chersiphron moest er ook voor zorgen dat de architraven precies op hun plaats kwamen te liggen. Hij bouwde hiervoor een helling van zandzakken die net iets hoger was dan de plaats waar de stenen moesten worden neergezet. Was de steen eenmaal naarboven gesleept, dan werden de zandzakken onderaan geleegd, zodat de helling een klein stukje zakte en de steen precies op de juiste plaats kon worden gezet.
Het marmer werd uit groeven gehaald die slechts 11 km verderop lagen, maar de massieve blokken wogen veertig ton, zodat ook deze afstand een ware uitdaging vormde. Karren konden een dergelijk gewicht onmogelijk dragen, zodat Chersiphron ook hier een ingenieuze oplossing uitdacht: de delen van de zuilen werden met draaipennen in een houten raamwerk vastgezet, dat door ossen werd voortgetrokken. Metagenes, de zoon van Chersiphron, paste dit ontwerp dusdanig aan dat ook de rechthoekige architraven konden worden vervoerd. De uiteinden van elke architraaf werden vastgezet in een enorm houten wiel.
Zo vervoerde Metagenes de grote blokken steen voor de architraven.
Nood maakte hier dus vindingrijk. Vanwege de enorme omvang van de tempel en de stenen die bij de bouw werden gebruikt moest er een nieuwe manier worden bedacht om de stenen te vervoeren en omhoog te tillen. De methoden van Chersiphron zijn elders nooit aangeslagen, maar de kolossale tempel was een overtuigend bewijs van zijn vindingrijkheid. Nu herinneren helaas alleen de opgegraven voet van de tempel en een eenzame, gerestaureerde zuil nog aan dit meesterwerk.
De piramiden van Gizeh ca. 2551 - 2472 v.Chr.
De hangende tuinen van Babylon 605 - 562 v.Chr.
De tempel van Artemis in Efeze ca. 550 - 325 v.Chr.
Het beeld van Zeus in Olympia ca. 430 v.Chr.
Het mausoleum van Halicarnassus ca. 353 v.Chr.
De Colossus van Rhodos 294 - 282 v.Chr.
De Pharos van Alexandrië 297 -283 v.Chr.
