De ontbrekende schakel tussen de mens en de chimpansee zou 5,8 miljoen jaar geleden weleens in de Ethiopische bossen gewandeld kunnen hebben.

210 km. ten noordoosten van de hoofdstad van Ethiopië, Addis Abeba,
nabij de rivier de Awash hebben paleontologen beenderen gevonden
van een primaat met de naam Ardipithecus ramidus kadabba die misschien
wel de eerste rechtopgaande voorouder van de mens is geweest 5,8 miljoen
jaar geleden.

21 juli 2001 Alayla, Ethiopië- Een afgestudeerd student met de naam Yohannes Haile-Selassie heeft paleontologie gestudeerd aan de Universiteit van Californië in Berkeley vond op een plek 210 km ten noordoosten van de hoofdstad van Ethiopië botten gevonden van wat weleens de ontbrekende schakel tussen primaten en mensen zou kunnen zijn. Dit wezen, Ardipithecus ramidus kadabba, zou weleens de eerste primaat hebben kunnen zijn die rechtop liep en tevens de oudste menselijke voorouder die in de wouden van Ethiopië leefde en niet op de grasvlakten. De ouderdom van de botten wordt geschat op 5,8 miljoen jaar. Dat is anderhalf miljoen jaar eerder dan eerdere ontdekkingen en het plaatst tevens grote vraagtekens bij de theorie dat de primaten pas rechtop gingen lopen toen ze de wouden moesten omruilen tegen de grasvlakten.

Antropoloog Dr. Brian Richmond is bekend met het werk van Yohannes Haile-Selassie en spreekt over het belang van de vondsten.

Dit teen botje heeft een kromming
die erop wijst dat het een deel was
van een voet die kon lopen.

Brian Richmond van de Universiteit van Illinois: "In de eerste plaats wil ik zeggen dat het een opwindende vondst was. Een van de belangrijkste aspecten van de zaak is dat er tot deze vondst geen enkele informatie voor handen was over menselijke fossielen van voor 4,4 miljoen jaar geleden. Deze vondst vult dus het gat in ons begrip over de menselijke oorsprong.

Bijna 6 miljoen jaar geleden.

Precies, bijna 6 miljoen jaar geleden. Uitgaande van DNA onderzoek weten we dat de chimpansee en de mens afkomstig zijn van dezelfde voorouders. Dit vond tussen de 5 en 7 miljoen jaar geleden plaats. We spreken dus over de kritieke periode waarin de algemene voorouder de chimpansee en de mens op de wereld zette.

Hoe komen we er achter of de vondsten die 5,8 miljoen jaar oud zijn aan het begin staan van de menselijke evolutie of aan die van de chimpansee?

Het verschil is dat de moderne mens en de fossiele familieleden rechtop liepen. Als we naar zaken kijken zoals de grotere herseninhoud, de mogelijkheid tot spreken, onze mogelijkheden om ingewikkelde gereedschappen te maken en te gebruiken kunnen we vaststellen dat deze later kwamen dan de mogelijkheid om te lopen en onze handen voor andere dingen te gebruiken. Als we dus goede bewijzen in het skelet vinden die erop wijzen dat het rechtop gelopen heeft zou het duidelijk zijn dat het een voorouder van de mens is geweest en niet van de chimpansee.

We hebben onder andere een teen botje gevonden. U zult zich afvragen wat we aan een teen botje kunnen zien. We kunnen eraan zien hoe iemand gelopen heeft en er zijn sterke aanwijzingen dat het van iemand was die rechtop kon lopen.

Kunt u nu iets vertellen over het feit dat dit schepsel gevonden is in een bebost gebied in Ethiopië en niet op de grasvlakten van de Olduvai Vallei in Kenia?

Ja , het meest belangrijke van deze vondst is wel dat de fossiele resten niet op een grasvlakten zijn gevonden maar in een bosrijke omgeving. Als ze dus afkomstig zijn van een van de eerste menselijke voorouders, gooit dat een lang in ere gebleven theorie ondersteboven, namelijk dat de mens geworden is tot wat hij is omdat hij moest verhuizen van de bossen naar de vlakten. Het idee heerste dat er grote klimatologische veranderingen plaatsvonden waardoor de bossen in omvang verminderden en plaats maakten voor grote grasvlakten. Het feit dat de omvang van de bossen verminderde dwong de apen ertoe om naar de grond te gaan en op de een of andere manier te gaan lopen. Het idee heerste dus dat er een verschuiving plaats vond naar de grasvlakten toe en dit een kritieke fase in de ontwikkeling van de mens was.

Deze ontdekking laat zien dat de ontwikkeling tot lopen in een bosrijke omgeving heeft plaatsgevonden. En dat verandert onze ideeën op een ingrijpende manier en we zijn dan ook gedwongen om de hypotheses die er zijn te herzien en we kunnen enkele oude verwerpen. Wel moeten we de hypotheses herzien over de manier waarop deze omwenteling plaatsvond.

De verbinding tussen chimpansees en mensen- is daar een ontbrekende schakel net zo als tussen bijvoorbeeld de meer moderne Neanderthalers en de Cro-Magnon? Zijn er meer ontbrekende schakels?

Dat is een goede vraag. Vanuit het menselijke oogpunt bekeken hebben we een spaarzame verzameling fossielen. Van deze verzameling zijn er een tiental soorten die iets over ons verleden kunnen vertellen. Maar niet alle soorten leiden rechtstreeks naar ons. Sommige soorten vormden slechts zijtakken die zijn uitgestorven, en sommige soorten leefden in dezelfde tijd. Er zal dus maar een tak zijn die rechtstreeks naar ons toe leidt.

Het opmerkelijke is dat we enkele fossiele chimpansee hebben en dat zal het moeilijk maken om vast te stellen of deze 5,8 miljoen jaar oude resten tot de mens of de chimpansee behoren.

Als we 40.000 jaar terug gaan en we bekijken de Neanderthaler, wat was dan de voorouder van de Cro-Magnon Homo Sapiens Sapiens die we vandaag de dag zijn?

Dat is een lastige vraag om te beantwoorden. Wat is de exacte voorouder van de Cro-Magnon? Er zijn een aantal fossielen in Europa gevonden die op een breed gebied aanwijzingen geven dat ze afkomstig zijn van de voorouders van de Cro-Magnon. We zijn niet in staat om ze rechtstreeks te verbinden met elkaar, maar er zijn massa's fossielen gevonden die een bevolking weerspiegelen die de Cro-Magnon op de wereld hebben kunnen zetten. Het schijnt dat de moderne mens zo'n 100.000 jaar geleden in Afrika is ontstaan en van daaruit verspreid is geraakt over de wereld. De vroegste voorouders van de Cro-Magnon hebben hun wortels dus in zuid of oost Afrika.

Spreken we hier over Homo Erectus of later?

Dat zouden dan de vroegste leden van Homo Sapiens zijn, onze eigen soort. Volgens de fossiele bewijzen vond er 100.000 jaar geleden een transformatie naar een veel modernere mensachtige plaats. Ze waren niet zo modern als wij vandaag de dag. We zouden goed in staat zijn om het verschil te zien, maar ze zijn veel moderner dan dat we tot nu toe hebben gezien.

Als we het DNA van mensen over de gehele wereld vergelijken, blijken de grootste onderlinge verschillen in Afrika te vinden te zijn. Gebaseerd op de grote verschillen in het DNA kunnen we stellen dat de mens zijn oorsprong tussen de 80.000 en 100.000 jaar geleden in Afrika had.

En deze nieuwe vondst die 5,8 miljoen jaar terug gaat plaatst de oorsprong van de rechtopgaande primaat in de bossen van Ethiopië en niet op de grasvlakten?

Precies. In dat gebied van Ethiopië hebben ze vindplaatsen van fossielen in bosrijke omgeving en op de grasvlakten, maar ze vinden de mensachtige resten niet op de grasvlakten. Het is dus interessant dat ze de resten van wat menselijke voorouders zouden kunnen zijn in de bossen vinden.

Ik ben ook nieuwsgierig naar de Gigantopithecus. In een programma op Discovery Channel over de Bigfoot/Sasquatch waarvan verteld wordt dat ze regelmatig gezien worden over de gehele wereld. Zou het mogelijk zijn dat dit afstammelingen zijn van de Gigantopithecus die in afgelegen gebieden verder leven? Wat kunt u over de Gigantopithecus vertellen?

Reconstructie van een Gigantopithecus schedel (rechts).
In het midden de schedel van een gorilla in vergelijking
in vergelijking met een menselijke schedel (links).

Ik zou willen dat ik er meer over kon vertellen. De waarheid is echter dat er niet meer gevonden is dan een paar tanden en een paar stukjes kaakbeen. Hieruit is naar voren gekomen dat het de grootste primaat of aap is geweest die we kennen, wel twee maal het formaat van een gorilla. Het waren zeer grote dieren. Zodoende zijn ze tot de verbeelding van paleo-antropologen en het publiek gaan spreken.

Ondanks intensieve naspeuringen zijn we er niet in geslaagd om goede bewijzen te vinden voor het bestaan van deze wezens. Dat is dus een grote beperking in onze kennis van dit soort. Het is wel duidelijk dat ze een miljoen jaar geleden bestaan hebben en dus hebben samengeleefd met de menselijke voorouder, de Homo Erectus. Het is interessant om te beschouwen hoe de twee soorten hebben samengeleefd in Azië. Er is echter geen enkele vorm van relatie te bespeuren buiten de afstamming van de grote aapachtigen in het algemeen.

Aan de hand van de foto's die ik gezien heb van de reconstructie van de Gigantopithecus zou hij twee tot drie keer groter zijn geweest dan wij. Betekent dat dat ze 3,5 tot 4,5 meter lang zijn geweest?

Misschien 3,5 meter. Ik herinner mij de exacte afmetingen niet meer, maar ik geloof dat de reconstructie gebaseerd was op de lichaamsverhoudingen van een aap. Het waren klaarblijkelijk de grootste primaten die we ooit zijn tegen gekomen. Dat feit heeft de fantasie over het bestaan van de Bigfoot of de Yeti een duwtje in de rug gegeven. De meldingen die men krijgt over het zien van een Bigfoot en dergelijke, voeden de verbeelding, het zouden weleens directe afstammelingen van de Gigantopithecus kunnen zijn. Dat is een fascinerende veronderstelling, maar op dit moment is er nog niet veel bewijs voor.

Waar zou de Gigantopithecus heen getrokken kunnen zijn vanaf de vindplaats van het kaakbeen?

De Gigantopithecus is het meest bekend in delen van Azië, en in het bijzonder Pakistan, India en delen van oost Azië. Daar kennen we hem van. Sommige wetenschappers zijn ervan overtuigd dat ze leefden op een dieet van bamboe. Als dat het geval is geweest moeten ze wel in die gebieden hebben geleefd.

De onlangs gehouden expeditie van Discovery Channel was gericht op het grensgebied tussen Laos en Vietnam.

Ja, dat zijn gebieden waar ze eveneens bewijzen hebben gevonden.

Over de vraag over de laatste ontwikkeling van Neanderthaler naar Cro-Magnon Homo Sapiens Sapiens in de afgelopen 35.000 tot 40.000 jaar en het werk dat Pablo Svantes heeft gedaan in Duitsland en aan de Universiteit van Pennsylvania met DNA, uit een elleboog die afkomstig is van een Neanderthaler, geven aan dat er geen seksuele banden hebben bestaan tussen de Neanderthalers en dat wat de Cro-Magnon Homo Sapiens Sapiens is geworden. Is er dan nog steeds een ontbrekende schakel en weten we dan nog steeds niet wie de voorouders waren van de moderne mens?

Dat is een goede vraag en de studie van dit DNA is een van de belangrijkste zaken in de afgelopen tien jaar op dat gebied. Het is verbazingwekkend dat ze de benodigde hoeveelheid DNA kunnen onttrekken aan een bot dat zo oud is. Wat ze ontdekten was dat het DNA dat uit het Neanderthaler bot kwam enorm verschillen vertoonde met een verzameling monsters van 100 diverse moderne mensen, het vertoonde evenveel verschillen als het DNA van de mensen onderling. Dat betekent dat de mensen een groep vormden om de Neanderthaler buiten te sluiten. Dat betekent niet dat er geen paargedrag was, maar wat het wel betekent is dat de Neanderthaler niet heeft bijgedragen aan de genen van de mens. En dat is zeer belangrijk, omdat er mensen waren die de Neanderthaler zagen als de voorouder van de Europeanen. En dit onderzoek laat zien dat de Neanderthalers zij aan zij leefden met de vroege voorouders van de moderne mens in het Europese gebied.

We hebben echter goede fossiele bewijzen van de schepsels die leven hebben geschonken aan de Neanderthalers en de moderne mens. We hebben hier dus te maken met duidelijke ontbrekende schakels. De Neanderthaler is echter geen schakel die naar de moderne mens leidt.

En wat kan dan wel de algemene voorouder zijn geweest?

Er zijn een aantal fossielen gevonden. Een aantal hiervan in Spanje de afgelopen tien jaar. Sommige mensen hebben hem een nieuwe soortnaam gegeven- Homo Antecessor. Het is echter niet duidelijk of het hier een nieuwe soort betreft of niet. De kenmerken zijn echter duidelijk genoeg om te zeggen dat ze het leven hebben geschonken aan zowel de Neanderthaler als de moderne mens.

Hoe oud waren die botten?

De botten zijn ongeveer een half miljoen jaar oud, ze zijn dus oud genoeg en bovendien op de juiste plaats gevonden om te kunnen zeggen dat ze waarschijnlijk het leven hebben geschonken aan beide stromingen. Er is echter nog veel te doen over de vraag hoe, welke fossielen en welke stromingen de moderne mens op de aarde hebben gezet. Vanaf dat tijdstip in de geschiedenis hebben we echter een enorm fossiel archief. Dat maakt het vinden van het juiste antwoord er echter niet makkelijker op omdat we dan te maken hebben met misschien wel honderden generaties en dan is het moeilijk om te zien waar de bevolkingen zich opsplitsten en hoe ze het leven schonken aan andere soorten.

Waren de heuvels waarin de botten gevonden zijn bedekt met bos of gras?

Het gebied waarin de resten zijn gevonden is heden ten dage open en woestijnachtig maar 6 miljoen jaar gelden was het er dicht bebost. Dus dit bevestigt wederom het idee dat de vroegste voorouders, als het tenminste menselijke voorouders betreft, zijn begonnen met lopen terwijl zij nog in de bossen leefden.

Dit verandert dus het oude idee dat ze eerst naar de grasvlakten trokken en dan pas gingen lopen.

Precies. Ik wilde daar nog een ding aan toevoegen, de afgelopen herfst is er weer een mogelijke menselijke voorouder ontdekt in de vorm van een fossiel. Het werd door een Frans team ontdekt en heeft de naam Orrorin (plaatselijke Keniaanse benaming voor wortel of basis) tugenensis (naar de vindplaats in de Tugen heuvels van Kenia) meegekregen. Het team beweert dat het de oudste menselijke voorouder is. Met een ouderdom van 6 miljoen jaar staat deze vondst dichtbij de ontdekking van de 5,5 - 5,8 miljoen jaar oude botten die in Ethiopië zijn ontdekt. Er is een klein meningsverschil tussen beide groepen ontstaan over wie nu de oudste voorouder heeft gevonden. Of zijn het geen van beiden menselijke voorouders? Het laat echter wel de problemen zien die ontstaan bij het onderscheiden van menselijke voorouders, voorouders van de chimpansee of de voorouder van een al lang geleden uitgestorven apensoort.

Waar vonden de Fransen de 6 miljoen jaar oude botten?

Het Franse team stond onder leiding van Brigitte Senut en professor Martin Pickford en zij deden hun ontdekking in oktober of november 2001 in Kenia. Ze claimen dat het ook een rechtop loper is geweest. Ze hebben een heup gevonden die hun vermoeden bevestigt, maar de bewijzen zijn nog geen 100%. Ze moeten dus nog veel onderzoek plegen voor ze kunnen bevestigen dat het een loper was. Op dit moment gaat alles verbazingwekkend snel. Tien jaar geleden wisten we nog niets over deze periode, maar de afgelopen anderhalf jaar gaat de antropologische kennis met sprongen vooruit.