Mentale plaatjes.

Gedachtengrafie is een merkwaardig proces waarbij fotografische beelden door de geest zouden worden gecreëerd. John Shreeve bestudeert het werk van Ted Serios, een gedachtengrafoloog.

In 1962 publiceerde Dr. Jule Eisenbud, een psycholoog van aanzien en werkzaam bij de University of Colorado Medical School in Denver (V.S.), een artikel waarin hij stelde dat het onmogelijk is een waarachtig herhaalbaar experiment te creëren op het gebied van paranormaal onderzoek. Een van zijn lezers was het daar niet mee eens en stuurde hem een knipsel uit het blad Fate. Het artikel ging over ene Ted Serios, die in staat zou zijn om de beelden in zijn geest direct op fotografische film "af te drukken". Bovendien kon hij dat ook nog min of meer "op bestelling" doen. Als de man dat echt kon, zei de briefschrijver, dan lag daar duidelijk de mogelijkheid voor een herhaalbaar experiment.

De interesse van de sceptische Eisenbud was opgewekt, en hij stemde toe in het bijwonen van een demonstratie van de talenten van Serios. Dit vond plaats in een hotelkamer in Chicago, vlakbij waar Serios woonde. Onder het waakzaam oog van Eisenbud en twee anderen, staarde Serios in de lens van een Polaroidcamera (de Polaroid genoot de voorkeur, niet alleen omdat deze "instant" foto's produceert, maar ook omdat geknoei met de film in de donkere kamer wordt uitgesloten). Serios raakte op een gegeven moment zo geconcentreerd dat de aderen op zijn voorhoofd opzwollen.

Precies op het moment dat het leek of hij zou gaan ontploffen, werd de sluiter van de camera ingedrukt, en hij ontspande zich. Maar toen de afdruk uit de camera werd gehaald, was deze geheel zwart.

Het eerste beeld.

"Een zwarte kat op een donkere avond", grapte de geheel niet uit het lood geslagen Serios. Bij de achtste poging kwam er een erg vaag beeld van een torenachtige structuur tevoorschijn, die werd geïdentificeerd als de bekende Watertoren van Chicago. Op dat begon Serios, een werkeloze hotelkruier en een drinkebroer- hij had ook al heel wat whisky op- over hoofdpijn te klagen. Na een korte pauze deed hij nog een aantal pogingen en produceerde hij tenslotte nog een vage afbeelding, deze keer van een verlicht uithangbord met het woord "Stevens" duidelijk zichtbaar. Iemand herkende het als dat van een hotel in Chicago dat jaren eerder was afgebrand.

Op een dag zat Ted Serios een tijdschrift te bekijken waarin een plaat van Westminster Abbey (links) stond en hij vertelde dr. Eisenbud zeker te weten dat hij er een gedachtengrafie van zou kunnen produceren. Het experiment werd georganiseerd en hij kon inderdaad met succes het deel van de foto met de klokketoren reproduceren. Merkwaardig genoeg was Teds gedachtengrafie echter vanuit een andere hoek geschoten (midden) dan de foto in het blad en verschilden de schaduwen op de klokketoren van die op de oorspronkelijke foto.

Paranormale superster.

Eisenbud was onder de indruk en nam Serios mee naar Denver. Daar deed hij hem een aantal experimenten ondergaan op een aantal verschillende lokaties, waaronder laboratoria, theaters en televisiestudio's. Al die aandacht deed de superster in Serios ontwaken. Met een peuk tussen zijn lippen en een bierflesje in zijn hand, wist hij er een echte vertoning van te maken.

Een van de ooggetuigen, Bob Palmer, een Amerikaanse televisienieuwslezer, kon zijn ogen niet geloven toen hij zag hoe Serios in de studio in een soort creatieve razernij losbarstte. "Tijdens een experiment", herinnerde hij zich, "werd hij opeens bijna maniakaal in zijn behoefte om te vernieuwen, om een foto van het plafond af te laten ketsen of door een muur heen of wat je allemaal niet kan verzinnen, en dan danste hij opgewonden heen en weer en schreeuwde bevelen naar iedereen die het kon horen".

Soms stond Serios plotseling op en viel bij de camera bijna aan. Palmer: "Dan gromde, snorde, vloekte hij en wierp hij vuile blikken naar de lens, waarna hij er even plotseling mee ophield, met een paar magische spreuken als was hij een goochelaar op het toneel". De onzekerheid sloeg ook wel eens toe: "Hebben jullie iets gezien? Hebben jullie iets gezien", riep Serios dan in het wilde weg.

In weerwil van de uiterste concentratie of al het andere gedoe van Serios, kwam er vaak geen afdruk tevoorschijn, maar nu en dan slaagde hij erin een paar verbazingwekkende "foto's" te produceren. Elke keer als hij succes had, werd het mysterie rond Serios' talent groter.

Zo wist Serios in mei 1955 met zijn geest een hele reeks foto's te produceren van een winkeletalage; bij enkele was de naam "Old Gold Store" zichtbaar. Dit bleek een winkel in Central City in Colorado te zijn, waarvan de naam enkele jaren tevoren in "Old Wells Fargo Express Office" was veranderd. Ondanks een uitgebreide speurtocht kon Eisenbud nergens een foto vinden van de winkel met zijn oorspronkelijke naam.

Nog raadselachtiger was het feit dat in een van de foto's de oude en nieuwe beelden van de winkel over elkaar heen leken te liggen: in plaats van "Old Gold Store", stond er nu "Wld Gold Store", een mengsel van het oude en het nieuwe uithangbord. Eisenbud zei daarover, "Het was alsof Ted, of wie of wat er ook verantwoordelijk was voor de verwarring, niet kon beslissen of hij verder zou gaan met de W van Wells Fargo Express, of toch weer zou proberen de Old Gold Store op zijn netvlies te krijgen. Andere foto's creëerden nog meer raadsels. Serios "gedachtengrafeerde" een deel van een gebouw dat later werd geïdentificeerd als een loods van de Royal Canadian Mounted Police, maar op het plaatje stond "Cinadain" in plaats van "Canadian".

Weer een andere plaat, ditmaal van een stalhouderij in Central City in Colorado, verschilde opvallend van de echte lokatie: de ramen waren dichtgemetseld in plaats van gewoon met glas en het materiaal van de voorgevel was ook anders dan bij het echte gebouw.

Jule Eisenbud deed erg zijn best om de oorzaak van de gaven van zijn protégé te ontdekken. Hij testte Serios in kamers met stalen wanden, onderzocht of er röntgenstralen of magnetische krachten in het spel waren, en liet Serios onderzoeken door artsen om uit te vinden of er een fysieke verklaring voor zijn bijzondere gaven bestond. Maar hij kreeg geen enkel duidelijk antwoord.

De sceptici die de mogelijkheid van de hand wezen dat Serios over mysterieuze krachten beschikte, zeiden dat hij de boel gewoon belazerde. Zij wezen een beschuldigende vinger in de richting van een merkwaardig ding, de "gismo", dat Serios bijna altijd dicht bij de cameralens hield als er een "foto" werd genomen.

Bij een van zijn experimenten besloot dr. Eisenbud uit te vinden of Ted Serios een gedachtengrafie zou kunnen produceren van iets van duizenden jaren geleden. Om de juiste stemming te kweken, zette hij een aantal historische voorwerpen op een tafel naast Serios. Op Teds afbeelding bleek een hurkende Neanderthaler (links) te staan. Later bleek echter dat de figuur zo uit de bekende groep Neanderthalers (rechts) in het Museum voor Natuurlijke Historie in Chicago was "gehaald".

Verdachte gismo.

De gismo zag er in ieder geval erg onschuldig uit. Het was een kartonnen koker, meestal gemaakt van de verpakking van een Polaroidfllm, waarvan Serios nadrukkelijk beweerde dat hij hem alleen maar gebruikte om te voorkomen dat hij zijn vingers voor de camara heen en weer zou bewegen en zo de boel zou verknoeien.

In een artikel over het Serios-fenomeen in het blad Popular Photography van oktober 1967, suggereerden Charles Reynolds en David Eisendrath, die beiden fotografische expertise combineerden met de vaardigheden van amateur-goochelaars, dat Serios de gismo gebruikte om zijn gedachtengrafieën te faken.

Hun idee was dat er in de koker een piepklein lensje verborgen zat met een diapositief. Het enige dat Serios dan hoefde te doen, zo beweerden zij, was de gismo dicht bij de camera te houden, een foto te nemen, de diapositief in zijn zak te stoppen en de lege cilinder te laten inspecteren.

Omdat Serios zo'n opgewonden voorstelling van zijn gedachtengrafie maakte, zeiden ze, was het erg moeilijk hem voortdurend in de gaten te houden en daardoor kon hij de nepfoto's maken. De critici van Serios hebben echter zelfs geen één keer kunnen aantonen dat hij goocheltrucs gebruikte en Eisenbud heeft verscheidene keren nadrukkelijk uitgelegd dat veel van de gedachtengrafieën zijn gemaakt toen Serios geen gismo had en ook niet aan de camera kon komen.

Bovendien zou het inbrengen van kleine diapositieven in de gismo een hels karwei zijn, in het bijzonder in de gevallen waarvan vaststond (en bevestigd door onderzoekers) dat er absoluut geen gewone afbeelding, zoals een ansichtkaart of een tijdschriftillustratie in de buurt was.

Afnemend talent.

Uiteindelijk kon er echter geen definitieve conclusie worden getrokken, hoofdzakelijk omdat de gaven van Serios geleidelijk aan in kracht afnamen, totdat er bijna niets meer te onderzoeken viel voor paranormale experts.

De laatste succesvolle afdruk vond plaats op 15 juni 1967; er stonden gesloten gordijnen op- een soort symbolische afsluiting.

Door de jaren heen is Serios blijven proberen om gedachtengrafieën te produceren, maar op de Polaroids is alleen maar zijn verwrongen gezicht te zien terwijl hij tevergeefs probeerde de oude, mysterieuze glorie te hervinden.