Oud Grieks wrak gevonden in Zwarte Zee

Onderzoekers hebben net voor de kust van Bulgarije de resten van een handelsschip dat meer dan 2300 jaar geleden vergaan is ontdekt.

Locatie van het scheepswrak in de Zwarte Zee.

Het schip dateert uit de 5^de tot 3^de eeuw voor Christus, een tijdperk dat bij de wetenschappers bekent staat als de klassieke periode van het oude Griekenland, de tijd van Plato. Athene stond op het hoogtepunt van haar macht en men had de overtuiging dat Zeus over de hemel regeerde.

Het wrak is het oudste dat oud gevonden is in de Zwarte Zee. Het is toegevoegd aan een handjevol andere wrakken die gevonden zijn en die uit de Griekse periode stammen.

Leden van het samenwerkende Amerikaans-Bulgaarse onderzoeksteam hebben het wrak op 1 augustus 2002 voor de oostkust van Bulgarije gevonden op een diepte van 84 meter. Met behulp van een driepersoons duikbootje, dat vanaf het 55 meter lange Bulgaarse onderzoeksschip Akademik te water werd gelaten, dook het team naar een doel dat tijdens de laatste dag van een 14-daags onderzoeksprogramma met behulp van sonar werd gevonden.

Een rij amforen- kruiken die door de oude Grieken en Romeinen werden gebruikt
voor transporten- liggen op een diepte van 84 meter in de Zwarte Zee. De amforen
waren het enige dat van het oude scheepswrak over was. Het wrak werd in de zomer
van 2002 ontdekt tijdens een onderzoek dat georganiseerd was door National Geographic.
Nieuwe C14 peilingen wijzen uit dat de amforen stammen uit de periode tussen de 5^de en
3^de eeuw voor Christus.

"Het eerste dat de bemanning zag, waren de amforen. Ze konden duidelijk tussen de 20 en 30 kruiken zien die boven de bodem uitstaken... Ik wist gelijk dat ze hoogstwaarschijnlijk oud waren," aldus Dwight Coleman, marine geoloog aan het Institute for Exploration uit Mystic, Connecticut. Coleman diende tijdens deze expeditie samen met Petko Dimitrov van de Bulgaarse Academie voor Wetenschappen uit Varna als hoofd van de wetenschapsafdeling.

Dit was de laatste in een serie expedities naar de Zwarte Zee. Het initiatief voor deze onderneming lag bij National Geographic directeur en voorzitter van het Institute for Exploration Robert Ballard, de oceanograaf en onderwater-ontdekker die beroemd werd om zijn ontdekking van de Titanic en andere historische scheepswrakken. Sinds 1997 werkte Ballard samen met archeoloog Frederik Hiebert aan het University of Pennsylvania's Museum of Archeology and Anthropology in Philadelphia bij het onderzoeken van oude beschavingen en de zeeroutes van de Zwarte Zee. Ballard en Hiebert zagen Coleman toen hij zijn melding openbaar maakte.

De amforen geven oplossingen, maar roepen ook vraagtekens op

De onderzoekers vertelden dat ze geïntrigeerd waren geraakt door de inhoud van een enkele, grote amfoor die als enige boven water was gehaald.

De amfoor, een soort aardewerken kruik met twee handvaten die door Griekse en Romeinse handelaren werd gebruikt, is ongebruikelijk groot en bijna 1 meter hoog bij 0,5 meter breed- ruwweg de helft van een 200 liter vat.

Recente analyse van de resten uit de amfoor hebben opgeleverd dat de kruik graten van een grote zoetwatervis, diverse olijfpitten en hars heeft bevat. Dergelijke schijnbaar kleine aanwijzingen hebben al vragen opgelost over de lading van het schip en de mogelijke herkomst, terwijl er juist weer andere vragen gerezen zijn.

Haksporen op de visgraten, samen met andere bewijzen en verwijzingen uit de klassieke literatuur, doen de onderzoekers geloven dat de amfoor vissticks heeft bevat. De vis werd in kleine stukken gehakt en misschien gezouten en gedroogd om de vangst beter te kunnen bewaren tijdens de oversteek.

De veronderstelling is dat dit soort vis aan de soldaten van het Griekse leger werd gegeven," zo vertelde Ballard. "Het was waarschijnlijk een groot bevoorradingsschip vol met vis die van de visrijke gebieden in de Zwarte Zee en de aangrenzende meren op weg was naar Griekenland," zo zei hij.

C14 analyse van de visgraten aan het Woods Hole Oceanographic Institution in Woods Hole, Massachusetts, geven aan dat de graten tussen de 2490 en 2280 jaar oud zijn. De analyse bevestigde ook de leeftijd van het wrak. (Op de plaats van het wrak werden ook houtmonsters verzameld. De C14 methode gaf echter aan dat het modern hout betrof, waarschijnlijk rommel dat bij de rest terechtkwam.)

Men blijft echter zitten met vragen over de aanwezigheid van olijfpitten en hars in de amfoor. Men denkt dat de amforen gewoon telkens hergebruikt werden. Amforen werden vaak gebruikt voor het transport van wijn en olijfolie. Hars werd gebruikt om de binnenkant van een schip mee in te smeren tegen lekkages.

"De oplossing lag in het feit dat in deze amfoor olijfpitten gevonden zijn. De vraag is dan ook, was er olijfolie? Of is het alleen maar een overblijfsel van een eerder transport?" zo zei Ballard.

Wetenschappelijke analyse van een vijf of tien gram wegende scherf zou antwoord kunnen geven op de vraag, volgens Hiebert. Hij merkte echter op dat het team bang was om een amfoor die intact was te beschadigen. Het team is van plan om komende zomer een scherf van de bodem van de Zwarte Zee af te halen. (Analyse van de resten die in het keramische materiaal getrokken zijn kan resultaat met betrekking tot alle inhoud van het schip.)

Dwight Coleman bij de opgedoken amfoor

Een handelsschip op weg naar Griekenland?

Ondanks de C14 datering, merkt Hiebert op dat de vorm en afmeting van de amfoor uit het wrak meer kan zeggen over de leeftijd en herkomst van het schip.

Terwijl zijn onderzoek nog in een voorbereidende fase is, zegt Hiebert dat de geborgen amfoor lijkt op degene die in een beroemde Griekse havenstad (het hedendaagse Sinop, Turkije) werden gemaakt.

"Het lijkt op het type amfoor die in Sinop gemaakt werden. We waren echter verbaasd dat we deze kruik zo ver er vandaan vonden," zei hij.

Hiebert denkt dat het schip aan de zuidkust van de Zwarte Zee aan zijn reis is begonnen. Vervolgens vaarde het schip, geleid door de stroming, naar de Krim waar de amfoor met vis werd geladen. Ten slotte zeilde het westwaarts langs de noordelijke kust op weg naar Griekenland.

"Dit geeft ons een idee over de handel op de Zwarte Zee in de periode van de 5^de tot de 4^de eeuw voor Christus," aldus Hiebert.

"We zien veel overeenkomsten tussen de zuidkust en de noordkust van de Zwarte Zee en nu vinden we deze overeenkomsten ook aan de westkust," volgens Hiebert.

Hiebert geeft aan dat een groeiend aantal archeologen zijn mening over de Zwarte Zee als centraal punt, en niet als randgebied, van de zeevaart cultuur aan het herzien is.

"Dit verandert onze lesboeken omdat we te maken hebben met een groot gebied. Voor allen die betrokken zijn bij archeologie en oude geschiedenis zijn het spannende tijden," zo zei hij.

De onderzoekers zeiden dat ze stonden te trappelen om weer naar het wrak terug te keren. Ze willen deze zomer het wrak in kaart brengen, de plaats verder onderzoeken en meer kruiken verzamelen om hun hypothese te kunnen testen.

"Met behulp van teksten en archeologie zijn we in staat geweest meer te weten te komen over de Griekse aanwezigheid in de Zwarte Zee en de manier waarop de Grieken omgingen met de mensen die er al woonden. Maar tot nu toe was het alleen door indirect bewijs dat we in staat waren ons een idee te vormen van het handelsnetwerk dat toen bestond," aldus maritiem archeoloog Cheryl Ward, een assistent-professor in de archeologie aan de Universiteit van Florida die ook nauw met Ballard en Hiebert heeft samen gewerkt in het gebied. "Dit wrak levert de eerste mogelijkheid (direct bewijs) om die vroege handel in actie te zien."

De ontdekking van het wrak volgt op de hielen van een ander Grieks scheepswrak uit dezelfde periode. Dit wrak werd bijna vijf jaar geleden in de Aegeïsche Zee voor de kust van Tektas Burnu, Turkije, gevonden. Het wrak is onderzocht door de archeoloog George Bass.

Ward zei dat als men de twee wrakken samenneemt men heel wat te weten kan komen over de handel, cultuur en industrie in het gebied tijdens de betreffende periode.

Visgraten die in de amfoor werden aangetroffen.

Kruispunten van de Oude Wereld

Het Zwarte Zee gebied staat al lang in de belangstelling van onderzoekers en archeologen.

Het gebied ligt op het kruispunt van het oude Europa, Azië en het Midden-Oosten. Bewijzen geven aan dat het gebied gedurende duizenden jaren het centrum voor zeevaart was. Het strekte zich uit van de Romeinse en Griekse tijden tot zo ver terug als het Bronzen Tijdperk.

De Zwarte Zee is ook de enige zee met een speciale diep water laag. Men vindt er zuurstofarm water waar houtborende mosselen niet kunnen leven. Daarom kunnen houten scheepswrakken gedurende duizenden jaren in goede staat bewaard blijven.

Gedurende de 70 jaar van het IJzeren Gordijn werden talloze Westerse onderzoekers en archeologen tegengehouden als ze onderzoek wilden doen in het Zwarte Zee gebied.

"Pas sinds de val van de Sovjet-Unie en de opening van de Zwarte Zee als economische eenheid zoals we het vandaag de dag zien zijn we in staat om het gebied te onderzoeken zoals het in de oudheid was- een soort maritieme provincie," zo sprak Hiebert.

"We beginnen pas met ons onderzoek," zei hij. "Het is een kwestie van tijd voordat we een ouder scheepswrak zullen vinden."